Mặt tranh đồng có vết xước tóc nhìn nghiêng mới thấy có phải lỗi không
Vì sao mặt đồng đánh tay luôn còn vệt xước tóc
Một bức tranh đồng ở xưởng làng Đồng Quỹ đi qua năm khâu: can mẫu, thúc khối từ mặt sau, chạm nét mặt trước, lên nước hoàn thiện, rồi đóng khung và kiểm cuối. Ở khâu lên nước, thợ đánh bóng mảng nền bằng tay, đi từ hạt mài thô sang mịn. Hạt mịn đến đâu thì vẫn để lại rãnh, chỉ là rãnh nhỏ hơn sợi tóc. Mắt thường đứng thẳng không bắt được, nhưng khi ánh sáng chiếu xiên, mỗi rãnh hắt sáng một chút và cả mảng hiện ra như vân lụa.
Có ba nguồn tạo ra vệt xước tóc mà không ai làm sai cả:
- Đánh bóng tay: vệt đều, song song, chạy theo hướng tay thợ, phủ cả mảng nền chứ không tụ một chỗ.
- Lớp nước hoàn thiện: dát vàng, khảm tam khí hay hun giả cổ đều mỏng, nên rãnh đánh bóng bên dưới vẫn lộ ra khi soi nghiêng.
- Lau trước khi đóng kiện: thợ lau sạch dấu tay bằng khăn mềm, đôi khi để lại vệt cong rất nhẹ ở mép tranh.
Soi đúng cách thì mới kết luận được
Đèn flash và đèn rọi sát là kiểu ánh sáng xiên mạnh nhất, phóng đại mọi rãnh. Muốn biết vệt nào đáng lo, soi theo thứ tự sau:
- Bước 1: đứng cách tranh 50–70 cm, nhìn chính diện dưới ánh sáng phòng bình thường. Không thấy vệt nào là đạt yêu cầu thẩm mỹ.
- Bước 2: bật một đèn pin hoặc đèn điện thoại, chiếu xiên từ một bên, nghiêng người nhìn theo mặt tranh. Lúc này vệt đánh bóng sẽ hiện, ghi nhận hướng của chúng.
- Bước 3: tìm vệt nào đi khác hướng số đông, vệt nào sâu hơn hẳn, vệt nào có điểm lõm ở đầu.
- Bước 4: miết nhẹ móng tay ngang qua vệt nghi ngờ. Không vướng là xước bề mặt; vướng gợn là xước sâu.
- Bước 5: chụp hai ảnh cho mỗi vết: một ảnh chính diện, một ảnh xiên có thước hoặc đồng xu để so cỡ.
Đừng lau hay xịt gì lên chỗ nghi ngờ trước khi chụp ảnh, kẻo mất bằng chứng.
Bảng sáu dấu: bình thường hay phải báo ngay
Bảng dưới đây gom sáu kiểu vết hay gặp khi nhận tranh. Đây là cách nhìn chung của nghề chạm đồng, áp được cho mọi nước hoàn thiện.
| Dấu nhận biết | Nhìn thế nào | Kết luận |
|---|---|---|
| Vệt mảnh, đều, cùng một hướng | Chỉ thấy khi soi xiên, phủ cả mảng nền | Bình thường, dấu đánh bóng tay |
| Vệt chéo loạn nhiều hướng | Tụ một vùng, cắt ngang vệt đánh bóng | Báo xưởng, thường do cọ xát khi đóng gói |
| Xước miết móng tay thấy gợn | Thấy được cả khi nhìn chính diện | Báo xưởng ngay, chụp ảnh tại chỗ |
| Xước xuyên lớp dát vàng | Lộ màu đồng đỏ hoặc vàng nhạt bên dưới | Báo xưởng ngay, xử lý dặm lại |
| Vết lõm kèm xước | Có điểm trũng, xước toả ra từ đó | Báo xưởng ngay, dấu va đập khi vận chuyển |
| Xước giữa mảng nền trơn lớn | Một vệt dài đơn lẻ, dễ thấy từ xa | Báo xưởng, cân nhắc đánh lại nước |
Dòng đầu là bình thường. Vệt chéo loạn, xước gợn và vệt dài giữa nền thường xử lý được bằng đánh lại bóng tại vùng đó. Hai dòng có chữ "xuyên lớp" và "lõm" là chuyện khác: chúng cho thấy tranh đã chịu lực, cần xưởng xem cả mối bắt khung lẫn mặt sau tấm đồng.
Xước trên mảng nền trơn khác xước trong hoa văn chỗ nào
Trong vùng hoa văn chạm nổi, ánh sáng bị chia nhỏ bởi hàng trăm nét lồi lõm, nên một vệt xước nhỏ gần như tan vào nét chạm. Trên mảng nền trơn lớn như trời, mặt nước hay nền chữ, ánh sáng phản chiếu đều, nên một vệt lệch hướng sẽ hiện ra như một đường kẻ.
| Vị trí | Mức dễ thấy | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Vùng hoa văn chạm nổi | Khó thấy, tan vào nét chạm | Thường bỏ qua nếu không xuyên lớp hoàn thiện |
| Mảng nền trơn lớn | Dễ thấy, nhất là dưới đèn rọi | Đáng báo nếu là vệt đơn lẻ, sâu, lệch hướng |
| Mép tranh sát khung | Thấy khi soi gần | Thường do lắp khung, xưởng xử lý nhanh |
| Đỉnh nét nổi cao nhất | Bóng hơn xung quanh | Bình thường, chỗ cao luôn mòn bóng hơn |
Với tranh khổ lớn như 1m97×1m07 hay 2m31×1m27 phủ bì, mảng nền trơn rộng hơn nhiều so với cỡ 1m27×61, nên khách hay để ý vệt đánh bóng hơn. Khi treo, tránh đèn rọi chiếu sát mép tranh từ trên xuống, góc đó làm vệt nổi rõ nhất.
Việc tự làm được và việc tuyệt đối tránh
Vệt đánh bóng không cần chữa, chỉ cần giữ mặt tranh không thêm vết mới. Việc làm được tại nhà:
- Phủi bụi bằng chổi lông mềm trước, rồi mới lau bằng khăn cotton hoặc khăn sợi mịn khô, lau theo hướng vệt đánh bóng.
- Giặt khăn lau riêng, không dùng chung khăn lau bàn thờ hay khăn có thể dính cát bụi.
- Mùa nồm thì lau khô mặt tranh, không để hơi nước đọng lâu trên mảng nền trơn.
Những thứ tuyệt đối tránh, dù trên mạng có người mách:
- Giấy nhám, bùi nhùi, miếng rửa bát: cắt thẳng qua lớp dát vàng.
- Xi đánh kim loại, kem đánh răng, chanh muối: ăn mòn lớp hoàn thiện, để lại mảng sáng loang.
- Cồn mạnh và dung môi: làm mờ lớp phủ bảo vệ.
- Khăn đã dính cát bụi: chính khăn bẩn tạo ra vệt chéo loạn nhiều nhất.
Khi nào mang về xưởng đánh lại nước
Chỉ khi vết thuộc nhóm phải báo trong bảng: xước gợn móng tay, xước xuyên lớp dát vàng, vết lõm kèm xước, hoặc một vệt dài đơn lẻ giữa mảng nền lớn. Lúc đó gửi xưởng ảnh chính diện, ảnh xiên và ảnh toàn bức qua Zalo 0888 688 688 để thợ xem trước, rồi mới quyết định dặm tại chỗ hay đưa tranh về xưởng Đồng Quỹ, Nam Trực, Nam Định để đánh lại nước.
Với tranh mới nhận, việc soi vệt xước nên làm ngay lúc mở kiện, trước khi thanh toán phần còn lại. Đệ Nhất Đỉnh cho kiểm hàng rồi mới thanh toán và miễn phí vận chuyển toàn quốc, nên anh chị có đủ thời gian soi kỹ dưới ánh sáng xiên. Muốn xem tận mắt độ bóng mảng nền của từng nước hoàn thiện, có thể ghé một trong ba showroom Nam Định, Hà Nội, Hải Phòng.
Hỏi đáp
Chụp ảnh thấy xước nhiều hơn ngoài đời vì sao?
Đèn flash và đèn điện thoại chiếu xiên rất sát, làm mọi rãnh đánh bóng hắt sáng cùng lúc. Hãy tắt flash, đứng cách 50–70 cm và nhìn chính diện để đánh giá đúng như khi tranh đã treo.
Lau bằng khăn khô có làm xước thêm không?
Khăn sạch, mềm, lau theo hướng vệt đánh bóng thì không. Xước thêm thường do khăn dính cát bụi, vì vậy nên phủi bụi bằng chổi lông trước rồi mới lau.
Tranh dát vàng bị xước có dát lại đúng điểm đó được không?
Được, thợ có thể dặm vàng tại vùng xước rồi đánh cho đều màu. Vùng lớn hoặc nằm giữa mảng nền trơn thì xưởng thường đề nghị đánh lại cả mảng để không lộ vết vá.
Xước trên đồng đỏ hay đồng vàng lộ hơn?
Theo kinh nghiệm chung của nghề, mặt sáng bóng như dát vàng hay đồng đỏ đánh bóng cho thấy vệt rõ hơn mặt hun giả cổ, vì lớp hun tối màu phản chiếu ít ánh sáng hơn. Khác biệt chính nằm ở nước hoàn thiện chứ không ở loại đồng.
Để lâu vết xước tóc có mờ đi không?
Vệt đánh bóng không mất đi nhưng theo thời gian lớp hoàn thiện ngả màu nhẹ, độ tương phản giảm nên trông mờ hơn. Xước sâu thì không tự mờ, cần xưởng xử lý.