Nhìn đâu biết tranh đồng khảm tam khí thật hay sơn giả khảm
Khảm tam khí thật được làm thế nào, vì sao phải đục rãnh rồi mới nạm
Tam khí là ba thứ kim loại: bạc, đồng đỏ và đồng vàng. Trên bức tranh khảm thật, tấm đồng nền chạm nổi xong, thợ mới lấy ve đục theo nét hoa văn thành rãnh sâu chừng nửa ly tới một ly, thành rãnh hơi khum vào trong cho ngàm. Sợi bạc hay đồng đỏ đặt vào rãnh, búa nhỏ gõ cho kim loại nong ra bám ngàm, rồi mài bóng cho mặt tranh phẳng. Vì thế ở xưởng Đồng Quỹ, bức khảm tam khí khổ 1m2 x 2m3 tốn công gấp nhiều lần bức cùng khổ chỉ chạm nổi rồi hun.
Sơn giả khảm thì mặt đồng để phẳng hoặc dập nét mờ, thợ tô sơn màu bạc, màu đỏ theo hoa văn rồi phủ bóng. Nhìn xa dưới đèn vàng hai loại khá giống nhau, nhưng khác ở một điểm dễ kiểm: khảm thật là kim loại nằm trong đồng, sơn giả là lớp mỏng nằm trên đồng.
- Khảm thật: ba kim loại nằm ngang mặt đồng, đường ranh sắc như vết cắt.
- Sơn giả: lớp màu hơi nổi hoặc hơi lõm so với mặt đồng, ranh giới mềm, lem nhẹ.
- Mạ màu cục bộ: lớp kim loại rất mỏng bám trên mặt, sáng đều nhưng không có độ sâu.
Năm chỗ soi trên tranh để biết mình đang xem loại nào
Cần một đèn pin nhỏ, một khăn khô sạch và được đứng cách tranh dưới nửa mét.
- Mép giáp giữa hai màu: khảm thật cho đường ranh gọn như nét khắc, rà tay không thấy gờ. Sơn giả có viền màu lem ra ngoài nét, chỗ dày chỗ mỏng.
- Chỗ lõm sâu của hoa văn: đáy nếp áo, mắt ngựa, kẽ lá, khảm thật vẫn là kim loại liền khối. Sơn giả ở đáy lõm thường lộ nền đồng vì cọ không tới, hoặc dồn cục sơn.
- Ánh sáng nghiêng 45 độ: bạc thật loé ánh lạnh trắng xanh và đổi sắc khi xoay đầu; sơn bạc cho ánh xám đục, góc nào cũng như nhau. Đồng đỏ thật loé ánh hồng, sơn đỏ chỉ là màu.
- Mặt sau tấm đồng: khảm thật hay có vết hằn nhẹ đúng vị trí nét khảm lớn do lực đục và gõ nong. Không hằn chưa chắc là giả, có hằn đúng chỗ là dấu tốt.
- Chỗ khuất sát khung: hàng giả hay làm dở ở mép trong khung. Rọi đèn vào khe, khảm thật vẫn đều tới sát mép tấm đồng.
Bảng đối chiếu khảm thật, sơn giả và mạ màu theo bốn dấu hiệu
Bốn dấu hiệu dưới đây là mức chung của nghề, áp cho cả tranh chạm tay lẫn dập máy có khảm. Hai trong bốn nghiêng về một cột là đủ kết luận.
| Dấu hiệu | Khảm tam khí thật | Sơn giả khảm | Mạ màu cục bộ |
|---|---|---|---|
| Độ cao lớp màu so với mặt đồng | Bằng mặt hoặc thấp hơn không quá nửa ly, phẳng đều | Nổi cộm hoặc lõm hẳn, dày mỏng không đều | Bằng mặt nhưng không có độ sâu |
| Đường biên giữa hai màu | Sắc, gọn, như vết cắt | Mềm, lem, có sợi sơn thừa | Nhoè nhẹ do băng che khi mạ |
| Phản quang dưới đèn xiên | Loé lạnh, đổi sắc khi xoay góc | Xám đục, không đổi sắc | Sáng đều, hơi bóng dầu |
| Chịu khăn khô chà nhẹ 20 lần | Không đổi gì | Bóng lên hoặc mờ đi, khăn có thể ám màu | Không đổi, chỗ mạ mỏng có thể ánh nền |
Lưu ý riêng cho bạc: bạc khảm thật treo lâu nơi có hương khói sẽ xỉn xám rồi đen dần, đó là bạc gặp lưu huỳnh chứ không phải hàng giả. Sơn bạc không xỉn kiểu đó mà bạc màu, ngả vàng hoặc bong. Tranh treo vài năm mà chỗ bạc còn trắng tinh thì nên soi kỹ.
Ba phép thử được phép làm khi đi xem hàng và hai việc tuyệt đối đừng làm
Ba phép thử này không hại tranh, người bán đàng hoàng đều cho làm.
- Lau khăn khô: chà nhẹ một chỗ khảm cỡ đầu ngón tay chừng 20 lần. Khảm thật không đổi gì; sơn giả loại kém lên bóng khác chỗ bên cạnh, khăn có thể ám màu.
- Rọi đèn xiên và xoay đầu: đèn pin sát mặt tranh góc chừng 45 độ, nhìn một nét bạc rồi xoay nhẹ đầu. Kim loại thật đổi ánh, sơn thì không.
- Rà đầu ngón tay qua mép khảm: rà chậm ngang qua ranh giới bạc và đồng nền. Khảm thật gần như không thấy bậc; sơn giả thấy gờ sơn, lớp màu mềm hơn đồng.
Hai việc đừng làm dù người bán cho phép: cạo bằng dao, chìa khoá hay đồng xu, và dí hoá chất như nước tẩy, axit, cồn mạnh lên mặt tranh. Cả hai để lại vết vĩnh viễn trên tranh thật. Ở xưởng, thợ kiểm khảm cũng chỉ dùng đèn và kính lúp.
Xem ảnh người bán gửi qua Zalo thì soi gì, xin thêm ảnh kiểu nào
Ảnh chính diện dưới đèn vàng là kiểu ảnh dễ giấu nhất, khảm thật và sơn giả nhìn gần như nhau. Muốn biết qua ảnh phải xin đúng bốn kiểu chụp dưới đây, mỗi kiểu hai tấm ở hai chỗ khác nhau.
| Kiểu ảnh xin thêm | Xem điều gì trong ảnh |
|---|---|
| Cận cảnh một nét bạc, đèn rọi xiên từ một bên | Đường ranh sắc hay lem, ánh loé hay đục |
| Chỗ lõm sâu nhất của hoa văn, chụp thẳng có đèn | Đáy lõm là kim loại liền hay lộ nền đồng |
| Mép trong khung, chụp vào khe | Khảm có làm tới sát mép tấm đồng không |
| Cùng một nét, chụp hai góc máy khác nhau | Kim loại thật đổi sắc giữa hai ảnh, sơn thì không |
- Xin ảnh chụp bằng điện thoại thường, không qua lọc màu, không kèm chữ hay khung viền.
- Xin một đoạn video 15 giây xoay đèn pin trên mặt tranh, cách dễ nhất để thấy ánh kim loại đổi sắc khi không tới xem trực tiếp.
Hỏi người bán bốn câu gì trước khi đặt cọc tranh khảm tam khí
Người làm hàng thật trả lời bốn câu này rất nhanh. Câu nào vòng vo thì xin thêm ảnh trước khi cọc.
- Rãnh khảm đục sâu chừng bao nhiêu, sợi bạc dùng là bạc gì? Câu trả lời quen là nửa ly tới một ly, bạc ta hoặc bạc pha theo tỉ lệ nghề.
- Khảm xong có mài phẳng và đánh bóng lại toàn mặt không? Tranh thật phải mài phẳng nên mặt tranh liền tay.
- Chỗ bạc để lâu xỉn thì xưởng xử lý thế nào? Câu chuẩn là xỉn là bình thường, lau hoặc mang về xưởng đánh lại được.
- Có cho xem trực tiếp và kiểm hàng trước khi trả nốt tiền không? Đệ Nhất Đỉnh có ba showroom Nam Định, Hà Nội, Hải Phòng, miễn phí vận chuyển toàn quốc, khách kiểm hàng xong mới thanh toán.
Đang phân vân một bức khảm tam khí đã xem ở đâu đó, anh chị gửi bốn kiểu ảnh ở mục trên qua Zalo 0888 688 688, xưởng nhìn giúp là khảm hay sơn, hoặc ghé showroom gần nhất rọi đèn tận tay trên tranh chạm ở Đồng Quỹ.
Hỏi đáp
Tam khí và ngũ sắc khác nhau thế nào?
Tam khí là ba kim loại bạc, đồng đỏ, đồng vàng nạm vào rãnh. Ngũ sắc thêm vàng và đồng đen (đồng pha cho màu đen ánh xanh) thành năm sắc. Cách đục rãnh và nạm giống nhau, ngũ sắc tốn công và vật liệu hơn.
Tranh sơn giả khảm dùng được lâu không?
Lớp sơn màu trên mặt đồng thường chịu được vài năm trong phòng kín, sau đó ngả màu, bong ở chỗ hay chạm tay hoặc nơi có hương khói. Không sửa thành khảm thật được, chỉ sơn lại.
Chỗ bạc khảm để lâu xỉn đen có phải hàng giả không?
Không. Bạc thật gặp hương khói và hơi ẩm sẽ xỉn xám rồi đen dần, đó là dấu hiệu của bạc thật. Lau khăn khô hoặc mang về xưởng đánh lại là sáng. Sơn bạc thì bạc màu chứ không xỉn đen kiểu này.
Nhìn ảnh chụp có phân biệt được khảm thật không?
Được khi có đúng kiểu ảnh: cận cảnh nét bạc rọi đèn xiên, chỗ lõm sâu, mép trong khung và cùng một nét chụp hai góc. Ảnh chính diện dưới đèn vàng thì không kết luận được, nên xin thêm video xoay đèn 15 giây.
Đặt tranh khảm tam khí mất lâu hơn tranh thường không?
Lâu hơn, vì sau khi chạm nổi còn thêm ba công đoạn đục rãnh, nạm kim loại, mài bóng; khổ càng lớn, hoa văn càng dày thì càng lâu. Thời gian cụ thể tuỳ tích tranh và khổ, xưởng báo khi chốt mẫu.